We leven in wat ik een Identi-tijd noem. Een tijd waarin identiteit niet langer vanzelfsprekend is. Werk verandert. Technologie neemt taken over die we altijd als menselijk beschouwden. Rollen vervagen. Zekerheden verschuiven. Daardoor worden we uitgenodigd – of misschien wel uitgedaagd – om opnieuw te onderzoeken wie we zijn en wie we willen zijn.
En met AI die overal binnendringt is er een dominante vraag: “Wat betekent het om mens te zijn?”
Dit zijn geen luxe-vragen. Het zijn vragen die nu wezenlijk belangrijk zijn, want we staan op een kantelpunt. Daarom kan filosofie ons juist nu gidsen.
Letterlijk betekent filosofie: liefde voor wijsheid. Het nodigt ons uit om datgene wat we denken te weten ter discussie te stellen, door fundamentele vragen te stellen.
Wanneer het heersende mensbeeld kraakt
De geschiedenis laat een patroon zien. Telkens wanneer er een fundamentele verschuiving plaatsvindt – technologisch, maatschappelijk, economisch – zie je dat ook ons beeld van de mens zelf op de schop gaat.
Neem de Renaissance. De boekdrukkunst veranderde wie toegang had tot kennis. Plotseling hoefde je niet meer afhankelijk te zijn van de kerk om te weten wat er in de Bijbel stond. Kennis kwam binnen bereik van meer mensen. En daarmee kwam de vraag: als ik zelf kan lezen, zelf kan nadenken, wie ben ik dan? Het mensbeeld verschoof van ‘onderdaan van God’ naar iemand met eigen agency, met een eigen stem.
De Verlichting deed daar nog een schepje bovenop. Rede en wetenschap werden de nieuwe kompassen. Descartes’ “Cogito ergo sum” – ik denk, dus ik ben – werd het credo. De mens als rationeel wezen. Het was een breuk met het religieuze wereldbeeld dat eeuwenlang had bepaald hoe we naar onszelf keken. En die breuk ging niet vanzelf. Het kostte strijd, moed, en vooral: filosofische herbezinning.
Diezelfde dynamiek zien we bij de industriële revolutie. Machines namen fysiek werk over. Daar kwamen nieuwe vragen bij: wat is de waardigheid van arbeid als machines het kunnen? Hoe verhouden mens en machine zich tot elkaar? Denkers als Marx stelden fundamentele vragen over de relatie tussen kapitaal, arbeid en menselijke waarde.
Telkens zien we: technologie triggert vragen over wie we zijn.
En nu staan we weer op zo’n moment
AI dringt binnen in elk aspect van ons leven en werk. Tegelijkertijd merken we dat systemen die decennialang hebben gewerkt, niet meer lijken te voldoen. De manier waarop we organiseren, samenwerken, succesvol zijn – het kraakt aan alle kanten.
We bewegen weg van de Homo Economicus. Dat mensbeeld waarin we vooral rationele, economische wezens zijn die naar eigenbelang handelen. Het model dat de afgelopen decennia leidend was. Efficiëntie, optimalisatie, meetbare prestaties. Het heeft ons ver gebracht. Het heeft ons ver gebracht. Maar nu komen we op het punt dat het ons begint te beperken. Want we zijn meer dan dat.
En juist nu, met AI die steeds meer kan van wat wij altijd als ‘typisch menselijk’ zagen – denken, analyseren, beslissen – wordt die beperking voelbaar. Als machines beter worden in ratio, waar ligt dan onze waarde? Als algoritmes sneller besluiten nemen, wat is dan ons onderscheid?
Die vragen dwingen ons om anders naar onszelf te kijken.
Van ‘nice to have’ naar noodzaak
In stabiele tijden kun je filosofie zien als iets moois. Iets voor wie er tijd voor heeft. Maar in tijden van transitie – zoals nu – wordt filosofie essentieel.
Zonder die fundamentele vragen blijven we doorrennen in oude patronen, terwijl de wereld onder onze voeten verschuift. We blijven denken in termen van efficiëntie en optimalisatie, terwijl de vraag eigenlijk is: efficiënt waarvoor? Geoptimaliseerd met welk doel?
Dit geldt ook voor het werkdomein. We mogen vragen stellen. Sterker nog: we móeten vragen stellen. Waarom doen we wat we doen? Hoe willen we dat technologie ons ondersteunt in plaats van overspoelt? Wat voor organisatie willen we zijn in een wereld die razendsnel verandert? En wat voor mensen willen we zijn?
Ik noem dit praktische filosofie. Geen abstracte theorieën die in ivoren torens blijven hangen, maar denken dat écht iets doet. Filosofie die helpt om helderheid te krijgen, om perspectief te veranderen, om bewuste keuzes te maken. Filosofie als kompas, niet als bestemming.
Van Economicus via Conexus naar Florens
In mijn lezingen en mijn boeken verken ik deze beweging. Ik voorzie het eind van de Homo Economicus, wat plaats maakt voor nieuw mensbeeld: de Homo Conexus – de verbonden mens die beseft dat we niet los van elkaar staan, maar deel zijn van een groter geheel.
Conexus is de brug. Het losweken van oude patronen. Het erkennen dat onze kracht niet alleen in ons denken zit, maar ook in ons vermogen om te verbinden. Met onszelf, met elkaar, met de wereld om ons heen. Verbinding als essentie.
Het mooie is dat vanuit die verbinding de weg vrijkomt naar een bijna utopisch mensbeeld: de Homo Florens. De bloeiende mens. Een mens die niet alleen functioneert of presteert, maar die opbloeit, zich ontwikkelt, betekenis vindt en bijdraagt vanuit verbondenheid.
De Goldschmeding Foundation en pensioenfonds APG lieten twee jaar geleden onderzoek doen naar de mens over honderd jaar. Daaruit kwam dit beeld van Homo Florens naar voren. Bijna te mooi om waar te zijn. En toch: als Homo Conexus kunnen we die weg vinden. Door los te komen van de dominante waarheden van de Economicus en vanuit verbinding de toekomst tegemoet te treden.
En zo kan filosofie ons helpen om een concrete koers te vinden die we kunnen volgen – áls we de vragen durven stellen. Als we durven te onderzoeken wat het betekent om mens te zijn in een tijd waarin machines steeds meer kunnen.
Geen AI-verhaal, maar perspectiefwisseling
Wanneer ik spreek over mens en AI, breng ik geen technologieverhaal. Ik breng een verandering van perspectief.
Want uiteindelijk gaat het niet om wat AI kan, maar om hoe wíj willen zijn. Om de keuzes die we maken. Om de richting die we kiezen. Om het mensbeeld dat we omarmen of loslaten.
Die richting vinden we niet door harder te rennen. We vinden hem door even stil te staan. Door vragen te stellen die ongemakkelijk kunnen zijn. Door te filosoferen over wat werkelijk belangrijk is.
Daar voed ik mensen graag in. Vanuit de vragen die leven, samen zoeken naar antwoorden die vooruit helpen. Met een positief perspectief, want juist in tijden van verandering is er enorm veel mogelijk. Maar alleen als we bereid zijn om die fundamentele vragen te stellen.
Deze Identi-tijd vraagt om filosofie
De Renaissance haalde het goddelijke mensbeeld onderuit. De Verlichting plaatste de rede centraal. De industriële revolutie dwong ons na te denken over de verhouding tussen mens en machine.
Nu, in deze Identi-tijd, worden we uitgenodigd om opnieuw te onderzoeken wie we zijn. Niet als rationele economische eenheden, maar als verbonden wezens die kunnen bloeien.
Filosofie is geen luxe. Het is een noodzaak. Niet als abstract denken, maar als praktisch kompas dat ons helpt navigeren in onzekere tijden.
Wie ben jij? Wie wil je zijn? En waar wil je naartoe?
Die vragen mogen we stellen. Die vragen móeten we stellen.
Als je nieuwsgierig bent naar wat praktische filosofie kan betekenen voor jouw organisatie, ga ik daar graag over in gesprek. Over mens en AI, over Homo Conexus, en over hoe we kunnen bloeien in deze Identi-tijd.